علی هاشمی

و در جایی دیگر می‌فرماید: «وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ…» (انعام، ۱۰۸) حتی به معبودان مشرکان ناسزا نگویید، مبادا آنان نیز از روی نادانی به خداوند اهانت کنند. این آیه، منشور اخلاق گفت‌وگوست؛ یعنی هدف، پیروزی حق است، نه پیروزی خشم.

امیرمؤمنان هنگامی که شنید یارانش در جنگ صفین به سپاه مقابل دشنام می‌دهند، فرمود: «من خوش ندارم که شما دشنام‌دهنده باشید؛ کردارشان را توصیف کنید و خطاهایشان را بیان نمایید، که این سخن به حقیقت نزدیک‌تر و در عذر، رساتر است.»

چه درس بزرگی! حتی در میدان جنگ نیز زبان مؤمن، زبان هتاکی نیست. نقدِ درست، شخصیت انسان را هدف نمی‌گیرد؛ عملکرد، اندیشه و تصمیم او را نقد می‌کند. میان «ابطال یک فکر» و «تحقیر یک انسان» فاصله‌ای به وسعت اخلاق وجود دارد.

طنز نیز چنین است. طنزِ فاخر، چراغی است که تاریکی را نشان می‌دهد؛ اما طنزِ آلوده به فحاشی، خود بخشی از همان تاریکی می‌شود. هنر طنز آن است که مخاطب را به اندیشیدن وادارد، نه آنکه تنها او را بخنداند یا خشمگین کند.و مولانا ره سروده است:

«از ادب، پرنور گشته است این فلک
وز ادب، معصوم و پاک آمد مَلَک»

نقدِ ماندگار، چند ویژگی دارد:

– حقیقت را بر هیجان مقدم می‌دارد.
– سند و استدلال می‌آورد، نه برچسب و ناسزا.
– میان نقدِ رفتار و تخریبِ شخصیت تفاوت قائل است.
– انصاف را حتی درباره مخالف حفظ می‌کند.
– راه اصلاح را نشان می‌دهد، نه فقط خشم را فریاد می‌زند.
– زبانش محکم است، اما حرمت انسان را نمی‌شکند.

چه بسیار سخنان حقی که به سبب زبان تند، شنیده نشدند؛ و چه بسیار نقدهای مؤدبانه‌ای که دل‌ها را تکان دادند. حق، برای اثبات خود، محتاج فحش نیست؛ همان‌گونه که خورشید برای اثبات روشنایی خود، نیازی به فریاد ندارد.

اگر می‌خواهیم جامعه‌ای آزاد، عادل و اخلاقی داشته باشیم، باید فرهنگ گفت‌وگو را از خود آغاز کنیم. قلمی که به جای ناسزا، استدلال می‌نویسد؛ زبانی که به جای تحقیر، حقیقت را بیان می‌کند؛ و طنزی که به جای شکستن حرمت انسان‌ها، پرده از خطاها برمی‌دارد، بیش از هزار فریاد اثر خواهد داشت.