ساعت ۸ صبح روز بعد از احیای برجام…؟

آرمان شرق-گروه سیاست:ساعت ۸ صبح روز بعد از احیای برجام…؟ وجود قوانین مادر نظیر کاتسا، ویزا و امثالهم در آمریکا، عدم دسترسی کامل به چرخه دلار حتی در صورت حصول توافق و امکان استفاده آمریکا از مکانیسم ماشه از جمله دلایلی است که باعث می‌شود تردید‌های جدی درباره پایداری هرنوع توافقی داشته باشیم.اما این سوال مهم را که برای فردای روز توافق چه برنامه‌ای داریم، دیگر نه تیم مذاکره کننده بلکه باید وزارتخانه‌های نفت، صمت، جهاد کشاورزی، اقتصاد و بانک مرکزی پاسخ بدهند.

امیر حسین یزدان پناه طی یادداشتی در شماره امروز خراسان با عنوان ساعت ۸ صبح روز بعد از احیای برجام… نوشت: فرض کنیم الان همان صبحی است که مذاکرات وین به نتیجه رسیده و براساس یک توافق مثلا چند ده صفحه‌ای که تعهدات دو طرف و سازوکار اجرا را مشخص کرده، برجام دوباره اجرایی شده است؛ اکنون ثم ماذا؟ وقتی پیش فرض این است که تیم هسته‌ای انقلابی ما در وین در توافق احتمالی تاحدی که بتواند امتیازات بیشتری خواهد گرفت و امتیازات کمتری خواهد داد، به نظرم پاسخ «ثم ماذا؟» را باید الان که هنوز نتیجه‌ای حاصل نشده و طرف غربی هم از ترس کاهش گریز هسته‌ای ایران ضرب الاجل چند روزه برای رسیدن به توافق برای خودش تعیین کرده است، داد.
در صبح روز بعد از توافق احتمالی در وین برای ما چه چیز مهم خواهد بود؟
۱- این که همه مکلف باشند توافق را اجرا کنند و بهانه نیاورند؟ (تضمین حقوقی)
۲- این که در صورت تغییر دولت/کنگره آمریکا، آن‌ها تعهدات شان را اجرا کنند؟ (تضمین سیاسی) ۳- این که ما از منافع برجام بتوانیم استفاده کنیم؟ (تضمین اقتصادی) بله هر ۳ سوال مهم است. هرکدام در جای خود اهمیت بسزایی دارد که تجربه ۶ سال گذشته ما اثبات می‌کند برای هر سه تضمین محکم گرفت، اما همین تجربه تذکر می‌دهد که تقریبا در هیچ کدام از این موارد نمی‌شود به طرف مقابل حتی اروپایی‌ها اعتماد کرد و تضمین شان را معتبر دانست؛ حتی در دوره قدرت برجام یعنی در سال پایانی دولت اوباما که برخی دستورالعمل‌های اوفک به نفع ایران صراحت داشت، بسیاری از بانک‌ها و هلدینگ‌های بزرگ مالی و تجاری دنیا، به قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت وقعی ننهاده و به سمت ایران نیامدند. از این تذکر باید به سوال چهار برسیم و آن این که:
«ما بعد از توافق می‌خواهیم چه کنیم؟» یا «برنامه ما برای ساعت ۸ صبح بعد از توافق در وین چیست؟» چرا این سوال مهم است؟ و چه کسانی باید به آن پاسخ بدهند؟
این سوال مهم و چه بسا مهم‌تر از ۳ سوال نخستین است به دلایلی:۱- دولت گذشته یکی از مهم‌ترین ضعف‌هایی که داشت این بود که برای روز اجرای برجام یا برنامه‌ای نداشت یا خود را معطل شرکت و بانک‌های بزرگ دنیا کرد که آن‌ها هم یا همان اول نیامدند و دستش را در حنا گذاشتند یا برخی شان آمدند برای سرمایه گذاری و فعالیت، اما به محض روی کار آمدن ترامپ، باز هم به دست دولت سابق حنا زدند. این نتیجه نداشتن برنامه راهبردی برای فردای توافق بود.
۲- به دلایل متعدد هر توافقی که حاصل شود را باید یک توافق موقت دانست از جمله:
الف- احتمالا آبان ۱۴۰۱ (نوامبر ۲۰۲۲) در کنگره و آبان ۱۴۰۳ (نوامبر ۲۰۲۴) در کاخ سفید شاهد تغییر ترکیب سیاسی خواهیم بود؛ بنابراین سال آینده با روی کار آمدن جمهوری خواهان در سنا و مجلس نمایندگان، هر توافقی که امسال نهایی شود، زیر تیغ کنگره خواهد رفت. ب- براساس متن برجام در پایان سال سال ۲۰۲۳ (دی ۱۴۰۲) باید بخش مهمی از محدودیت‌های تحقیق و توسعه برنامه هسته‌ای ایران به صورت خودکار لغو شود. این بخش یکی از حیاتی‌ترین اجزای برنامه هسته‌ای صلح آمیز ایران است که غربی‌ها روی آن حساسیت ویژه‌ای دارند و بخشی از اختلافات وین نیز مربوط به پیشرفت‌های ایران در همین بخش است؛ بنابراین آشکارا می‌شود ادعا کرد که آمریکا هرکاری خواهد کرد که این اتفاق رخ ندهد.
ج. در پاییز ۲۰۲۵ (پاییز ۱۴۰۴) باید قطعنامه‌های شورای امنیت لغو شود و طبق برجام شورای امنیت دیگر حق ندارد به موضوع هسته‌ای بپردازد. این یعنی پایان هرگونه فشار به ایران از طریق قطعنامه‌های سنگینی که شورای امنیت در دهه ۸۰ بر ایران تحمیل کرده است. این تاریخ به نوعی پایان عملکرد مکانیسم ماشه نیز هست؛ بنابراین می‌توان تصور کرد که آمریکایی‌ها چه دولت فعلی و چه دولت آینده این کشور که احتمالا رادیکال‌تر خواهد بود، با این تاریخ کنار نمی‌آیند.۳- آمریکایی‌ها در مذاکرات وین از دادن تضمین سیاسی برای اجرای برجام خودداری کرده اند. به این معنا که در صورت تصمیم کنگره (که احتمالا ترکیب سیاسی آن سال آینده تغییر می‌کند) یا تغییر دولت آمریکا در ۲۰۲۴ باید منتظر پایان مجدد این توافق بود. نماینده کاخ سفید در وین حتی نپذیرفته که اگر جوبایدن پیر در این فاصله بمیرد و «کامالا هریس» جانشین او شود، لااقل او از توافق بیرون نرود!
مواردی همچون تحولات جدید منطقه‌ای و بین المللی و تغییر نقاط تمرکز قدرت در جهان به ویژه که در نتیجه پاندمی کرونا سرعت گرفته است و … از جمله مواردی است که به ما گوشزد می‌کند که به توافق احتمالی وین به چشم یک توافق موقت نگاه کنیم. حتی اگر کسی خیلی خیلی خوش بین باشد و ادعا کند توافقی که در وین حاصل شود پایدارتر از برجام است باید گفت وجود قوانین مادر نظیر کاتسا، ویزا و امثالهم در آمریکا، عدم دسترسی کامل به چرخه دلار حتی در صورت حصول توافق و امکان استفاده آمریکا از مکانیسم ماشه از جمله دلایلی است که باعث می‌شود تردید‌های جدی درباره پایداری هرنوع توافقی داشته باشیم.
اما این سوال مهم را که برای فردای روز توافق چه برنامه‌ای داریم، دیگر نه تیم مذاکره کننده بلکه باید وزارتخانه‌های نفت، صمت، جهاد کشاورزی، اقتصاد و بانک مرکزی پاسخ بدهند.