هوشمند سفیدی

آرمان امروز : آگاهی سیاسی یک فرد دربرگیرنده طرز تلقی‌ها و ارزیابی او از مسائل خاص سیاسی و یا از شخصیت‌ها و حوادث سیاسی و شناخت و اطلاع افراد یا گروهها نسبت به امور عمومی و سیاست جامعه است؛ این عبارت با عبارت‌های دانش سیاسی، اطلاعات سیاسی و هوشیاری سیاسی تداخل مفهوم دارد.

به عبارت دیگر می‌توان گفت واژه‌های اطلاعات، دانش و آگاهی و هوشیاری برای اشاره به مراتب آگاهی به کار می‌روند و در آگاهی، توان بروز واکنش انتقادی به کمک اندیشه و عمل نیز مهم است و سه عامل مهم ایجادکننده آگاهی سیاسی هستند: شکل و کارکرد سیستم سیاسی، انواع تجارب و روابط فرد با سایر افراد و گروه‌ها، و”خودآگاهی سیاسی” تحت تأثیر نیازهای شخصی و ظرفیت‌های فرد که تحت تأثیر و عمل متقابل عوامل مذکور رشد می‌کند و تحول می‌یابد. (شهرام‌نیا، ۱۳۹۵ :۱۴۰-۱۳۸)؛ فئودور بورلاتسکی با تأکید بر اینکه آگاهی سیاسی، عنصر مهم نظام سیاسی است، چهار عنصر شکل‌دهنده نظام سیاسی جوامع سرمایه‌داری را شامل سازمان‌های سیاسی، هنجارهای سیاسی، روابط سیاسی، و ” آگاهی سیاسی”  می‌داند و تأکید دارد که آگاهی سیاسی به نوبه خود باعث کنش سیاسی می‌شود. (نقیب زاده، ۱۳۸۲ : ۲۰۲)

جان رالز در تعریف “آگاهی سیاسی”، آن را دامنه توجه یک فرد به امور سیاسی و درک و شناخت او در برخورد با مسائل و موضوعات پیش رو می‌داند. این تعریف، مبین دو نوع دل‌مشغولی است؛ اول، دل‌مشغولی شناختی و عقلانی، و دوم، دل‌مشغولی عاطفی یا هیجانی.
(تراند سولهاگ -۲۰۱۸)؛ کومز و گیسیک در سال ۱۹۷۳ آگاهی سیاسی را این گونه تعریف کردند: “کل تصورات افراد از جهان سیاسی از جمله فرآیندهای سیاسی که مفهوم “آمادگی سیاسی” را در بر می‌گیرد. برکنار از تعریف آگاهی سیاسی، می توان چهار شاخص مهم برای آن منظور کرد:

1. توجه سیاسی(توجه شناختی و شناخت موضوعات سیاسی): افراد دارای آگاهی سیاسی، در مواجهه با منابع اطلاعاتی از محیط اجتماعی یا رسانه‌ای، به جنبه‌های خاص سیاست توجه می‌کنند. آن‌ها را مشاهده می‌کنند، و وقتی آن‌ها را مرتبط می‌یابند، اطلاعات موجود را به روز می‌کنند و یا اطلاعات را براساس آگاهی‌های قبلی یا طرح‌های کلی، تنظیم می‌کنند. لذا، توجه، یک جنبه کلیدی آگاهی است.
2. دانش سیاسی: وقتی که افراد به سیاست توجه دارند اطلاعاتی درباره موضوعات سیاسی دریافت می‌کنند و به این ترتیب، دانش کسب می‌کنند. برخی از اطلاعات، واقعاً درست هستند، در حالی که سایر اطلاعات واقعاً نادرستند.

دانش سیاسی اشاره‌ای به اولین خوشه اطلاعاتی دارد که در آن، افراد، واقعاً اطلاعات درستی درباره موضوعات سیاسی دارند. دانش سیاسی، شامل اطلاعات سیاسی درباره جامعه، افراد و گروه‌ها، امری تعیین کننده در مشارکت سیاسی است. این متغییر، که فرآیند سازماندهی، تغییر، تفسیر و ارتباط اطلاعات سیاسی افراد را می‌سنجد، قادر است که در شکل‌گیری و تقویت ارزش‌های سیاسی  و نگرش‌های سیاسی، نقش مهمی را ایفاء کنند.

از این‌رو، دانش سیاسی عاملی موثر در سوگیری افراد نسبت به فرهنگ سیاسی درحال ترویج از سوی نظام سیاسی به شمار می‌رود. (تراند سولهاگ ، ۲۰۱۸)

3. درک سیاسی: درک سیاسی زمانی رخ می‌دهد که افراد به لحاظ شناختی تشخیص می‌دهند که چگونه عناصر مختلفی که درباره آنها اطلاعات دارند، به هم مربوط می‌شوند که افراد توانایی مرتبط ساختن بخش‌های متفاوت در قالب اشکال شناختی را دارند، مثلاً وقتی می‌فهمیم چگونه رویدادهای متفاوت، فرآیندی را به وجود می‌آورند که منجر به نتیجه خاص می‌شود، به درک آن نائل می شویم.

اگر ادراک با آگاهی صورت پذیرد، ادراک‌کننده قادر خواهد بود به صورت عمدی و قصدمندانه بر محیط تأثیر بگذارد، اما اگر ادراک ناآگاهانه باشد، واکنش خودکارتر است؛ به طوری که ادارک کننده نمی‌تواند واکنش‌هایش را کنترل کند (مریکل، ۱۳۸۰:  ۵۸-۵۷) درک سیاسی، به طور عمومی، اصطلاحی است که معمولاً در گفتار روزمره برای اشاره به میزان درک و فهم انسان‌ها از سیاست در معنای عام آن و نیز در معنای خاص آن به کار می‌رود. (آزموده، محسن :۱۳۸۹ درک سیاسی مردم، ۲۷ فروردین ۱۳۹۶)

4. نگرش سیاسی: در اینجا، برای تکمیل بحث لازم است تعریفی نیز از نگرش سیاسی ارائه شود؛ زیرا آگاهی سیاسی با مولفه ها و شاخص های مذکور، در نهایت، نگرشی را ایجاد می کند که به آن “نگرش سیاسی” گفته می شود. “نگرش سیاسی” شامل نگرش شهروندان نسبت به خط مشی ها و فرآیندهای سیستم سیاسی و مسئولان دولتی است. این نگرش ها، مبین بعد میزان اعتماد سیاسی شهروندان است؛ به بیان دیگر، اعتماد سیاسی شهروندان به دولت، به طور کلی مستلزم اعتماد آنان به کفایت پیامدهای خط مشی، شایستگی و اخلاقیات کنشگران سیاسی و عملیات فرآیند سیاسی است. (عبادی و همکاران، ۱۳۹۲: ۳۴) بعضی از صاحبنظران، نگرش سیاسی را نیز شاخص آگاهی سیاسی دانسته اند؛ لذا در این تحقیق به عنوان شاخص چهارم آگاهی سیاسی مدنظر قرار گرفته است.

با توجه به تعریف و شاخص های آگاهی سیاسی، به نظر می رسد که باید نگاه علمی به این مفهوم داشت و در سنجش آگاهی سیاسی، توجه به شاخص های آن اهمیت بسیاری پیدا می کند.

به همین دلیل است که علی رغم وجود این ادعا که جامعه ما دارای آگاهی سیاسی بسیار بالایی است، نظرسنجی “ایسپا” در سال ۱۳۹۷، میزان آگاهی سیاسی ایرانیان را حدود ۳۰ درصد برآورد می کند که نشانگر نیاز به اهتمام جدی برای ارتقای آن در سطح و عمق است، البته “نادانی سیاسی” در جوامع غرب نیز بسیار بالا بوده و امریکا، یکی از کشورهای غربی است که از این مسئله رنج می برد؛ درواقع به زعم بعضی از صاحبنظران،”تراپیسم” محصول همین ضعف جامعه آمریکاست؛ لذا، اگر بتوانیم سطح آگاهی جامعه را بیش از پیش کنیم و مثلاً به ۷۰ درصد برسانیم، آن گاه بستر تعالی سیاسی جامعه مهیا خواهد شد؛ این نیاز حیاتی جامعه ماست.