آرمان شرق-جواد مرشدی:روز گذشته مجری طرح گندم وزارت جهاد کشاورزی از برآورد تولید  ۱۳.۴ میلیون تن گندم در سال جاری خبر داد ,اسماعیل اسفندیاری پور گفت امسال واردات گندم نخواهیم داشت.پیش از این هم کشور در سال ۱۳۸۳پس از ۴۰ سال به خودکفایی گندم رسیده بود اما در دوره فعالیت دولت های نهم و دهم این امر به تاخیر افتاد تا اینکه دولت تدبیر و امید پیش بینی خودکفایی دوباره ایران در تولید گندم را تحقق بخشید.دولت یازدهم از همان آغاز به کار این مهم را مورد توجه قرار داد و نتیجه توجه ویژه به بخش‎ کشاورزی افزایش ۲۱ میلیون تنی محصولات کشاورزی و دستیابی به خودکفایی در تولید گندم است.اگر چه این خود کفایی خبر خوبی برای حوزه کشاورزی است ولی اگر بنا باشد صرفا دولت بر کشت گندم اهتمام ورزد و از توجه به سایر محصولات و بحث کم آبی چشم پوشی کند منطقی به نظر نمی رسد.چرا که یکی از شاخص های مصرف بهینه آب و آبیاری بحث بهره وری است که به عنوان شاخص متقن و علمی برای تولید محصولات کشاورزی محسوب می شود.آرمان شرق در گفت و گویی با دکتر مهدی قمشی اقتصاددان و استاد دانشگاه به این موضوع پرداخته که در پی می آید.

مجری طرح گندم وزارت کشاورزی اعلام کرده که امسال ۱۳٫۴ میلیون تن گندم در کشور تولید خواهد شد و در سال جاری نیاز به واردات نخواهیم داشت.به نظر شما باتوجه به شرایط اقلیمی کشور و بحث کمبود آب (اگر چه گندم کم آب بر است) این موضوع تحقق پیدا می کند؟

از نظر گندم کشور ما مشکلی ندارد و در خیلی از جاهای کشور در تولید گندم ما مشکلی نخواهیم داشت و ضرری هم ندارد, چون یک محصول کم مصرف به لحاظ آب بری محسوب می شود.ضمن اینکه اغلب جاهای کشور مثل مناطق خوزستان و سیستان بلوچستان ,بندر عباس و بوشهر یک کشت زمستانه دارند ,بنابراین ما مشکلی از نظر تولید و حتی خود کفایی نخواهیم داشت .البته بعضی جاها هم به صورت دیم گندم کشت می شود و این حسنی است که گندم دارد .ولی اینکه فشار کشاورزی و برنامه ریزی هایمان را بگذاریم بر اینکه در یک محصول خود کفا شویم و بقیه محصولات را تحت تنش بگذاریم و یا در مصرف آب فشار بیاوریم شاید سیاست درستی نباشد.ما اگر بناست الگوی پر مصرف را به الگوی کم مصرفی مثل گندم تبدیل کنیم کاملا منطقی و درست است, ولی اگر بخواهیم فقط به جهت اعلام خود کفایی بر یک محصول دامن بزنیم و بر مصرف بیش از حد تکیه کنیم و یا محصولات دیگر را بخواهیم تحت تاثیر بگذاریم درست نیست و در هیچ جای دنیا هم پذیرفتنی نیست.من از نیاز واقعی کشور به گندم اطلاع دقیقی ندارم ولی اگر بناست نیاز کشور را فراهم کند با توجه به این سیاست های اخیری که ممکن است برای کشور پیش بیاید، شاید منطقی باشد.

به نظر شما استراتژی ما در برابر استفاده از ارزش افزوده محصولات کشاورزی باید چگونه باشد؟ به نظر شما علاوه بر گندم در بخش کشاورزی به سمت تولید چه محصولاتی برویم بهتر است؟

گندم جزو الگوهای کم مصرف است ,ولی ما باید به سمتی حرکت کنیم که مجموعه نیاز های کشور را بتوانیم تامین کنیم به طوری که فشار به هیچ بخشی از کشاورزی یا نیازهای غذایی کشور وارد نشود.اگر بناست جایی تعطیل شود اشتباه است ولی اگر بناست بقیه نیازهای کشور هم تامین شود، مشکلی نیست.به هر صورت نکته ای که ما اینجا داریم نبود آب است ,ما باید مشکل سیاست گذاری استفاده از آب را باید تغییر دهیم.ما نباید به مقدار تقاضای آب دامن بزنیم ,چرا ؟برای اینکه ما تا کنون هم بیش از حد به منابع مان فشار بیاوریم. از الان به بعد باید برنامه به گونه ای باشد که فشار را بر منابع آب کمتر کنیم  ,چه آب های زیر زمینی و چه آب های سطحی.بنابراین اینکه چه بکاریم و چه الگویی را دنبال کنیم بحث من نیست ,بحث من این است که باید مقدار مصرف آب کشاورزی را کمتر بکنیم.اگر دامن زدن به کشت گندم باعث شود تا زمین های بیشتری زیر کشت گندم رود خوب ۱۰۰ در صد من مخالفم .اگر این باعث شود که بر استفاده مقدار آب سطحی و زیر زمینی افزایش پیدا کند قطعا با آن مخالفم اما اگر بر این مبنا باشد که مقدار تولید در واحد سطح بالا رود و مقدار مصرف آب بهینه شود و نوع محصولاتی که کشت می شود پر بار باشد ۱۰۰ در صد موافق آن هستم و باید تولید با این سیاست ها دنبال شود.

به آب اشاره کردید ,در بحث آب مبحث بهره وری نقش پر رنگی دارد ,چه راهکاری برای ارتقا بهره وری در مصرف آب پیشنهاد می کنید؟

واقعا از نظر بهره وری آب گشت گندم در کشور ما اصلا به صرفه نیست ,من اگر مخالفت نمی کنم فقط به خاطر امنیت غذایی کشور است .وگر نه اگر در دنیای آزاد و امن بخواهیم تصمیم بگیریم واقعا استفاده از آب در امور کشاورزی خصوصا گندم به صرفه نیست.

چرا ,شما که گفتید گندم مصرف آب کمتری دارد؟

چون مقدار مصرف آب در تولید گندم (هر چند کم مصرف است )مطابق با رویه های موجود در دنیا نیست و با آن رقابت نمی کند اما منطقی این است که به ازای هر کیلو گرم گندم حدود زیر یک متر مکعب آب مصرف کنیم ,در حالی که الان در کشور ما می توانم بگویم حدود ۲ تا ۳ متر مکعب آب برای هر کیلو گرم گندم داریم مصرف می کنیم که اصلا منطقی نیست و از نظر بهره وری بسیار بهره وری پایینی محسوب می شود، یعنی حدود ۳ تا ۴ دهم کیلو گرم محسوب می شود که این قابل دفاع نیست.هر چند مسئولین کشاورزی نرخ بهره وری را بالاتر می دانند ولی حساب کتاب دقیق نشان می دهد که متاسفانه بهره وری در آن بخش آن چیزی نیست که رسما اعلام می شود.در بخش بهره وری آب ما کارنامه خوبی نداریم.

برای سنجش این بهره وری از چه شاخص هایی استفاده می کنیم .ضمن اینکه برای افزایش بهره وری به چه شاخص هایی نیاز داریم؟

ما سه نوع بهره وری داریم ,بهره وری اقتصادی ,فیزیکی و اشتغال.در بهره وری اقتصادی می گوییم در ازای هر متر مکعب آب از نظر دلاری تولید کشاورزی داریم که در کشورما این مقدار (طبق دلار چند ماه پیش )حدود ۲ تا ۳ دهم دلار است.این عدد مقدار درآمد ناخالص را از مجموعه تولیدی که در بخش کشاورزی داریم را معیار قرار می دهند ,در حالی که در صنعت این مقدار حدود ۱۵تا۱۶ دلار است و در بعضی کشور های دنیا تا ۳۰ دلار است.در بخش کشاورزی برخی کشورها ۵ تا ۱۰ دلار به ازای هر متر مکعب آب پیش رفته اند و این بهره وری بسیار خوبی است.در بهره وری فیزیکی گفته می شود که ما به ازای هر متر مکعب آب چه مقدار محصولات کشاورزی تولید می کنیم . ادعای وزارت کشاورزی این است که این مقدار از ۷ دهم کیلو گرم ۱/۳دهم افزایش پیدا کرده ولی آمار و اطلاعات واقعی این را نشان نمی دهد.یعنی باز هم این قسمت محل چالش است.در دنیا بهره وری فیزیکی در حد ۳ تا ۵ کیلو گرم است .بهره وری اشتغال هم یعنی اینکه به ازای هر متر مکعب آب چه مقدار اشتغال ایجاد می شود و در حقیقت باید دید چه مقدار از بیکاری کاسته شده که در این خصوص من آماری ندارم.ولی به هر صورت فکر نمی کنم در این بخش هم عملکرد قابل دفاعی وجود داشته باشد چون واحد های کشاورزی مان مکانیزه نیست و به صورت کاملا سنتی کشت می شود و به همین دلیل بهره وری در امر اشتغال هم نمی تواند آمار بالایی داشته باشد.

در وزارت جهاد و کشاورزی بخشی به عنوان ترویج داریم ,به نظر شما ترویج چه نقشی در بهره وری خواهد داشت؟

ما مجبور هستیم در بخش بهره وری به سمت الگوهای پر محصول ,محصولات استراتژیک و کشت های گلخانه ای پیش برویم و همچنین از سیستم های نوین کشاورزی استفاده کنیم .متاسفانه در این بخش ها کشور ما خیلی کارنکرده ,ما در بخش روش های نوین کشاورزی می توانیم از روش های پیشرفته آبیاری بهره بگیریم و مصرف آب را در واحد سطح به شدت کاهش دهیم.این موضوع قطعا نیاز به ترویج و سرمایه گذاری و سیاست های حمایتی دارد تا بتوانیم در این بخش ها موفق عمل کنیم.دنیا در بحث کشت گلخانه ای پیشرفت های خوبی کرده و مصرف آب را تا یک دهم کاهش داده اند و با مصرف خیلی کم آب محصولات خوب با مقدار زیاد تولید می کنند.این می تواند برای کشور ما که کم آب است برای ترویج مبنا قرار گیرد.